„Rzeczpospolita papieska” - o państwie polskim według Jana Pawła II

„Rzeczpospolita papieska. Jan Paweł II o Polsce do Polaków”. Tomasz P. Terlikowski. Centrum Myśli Jana Pawła II, Warszawa 2009 r.

      Książka Tomasza P. Terlikowskiego otwiera dyskusję dość nietypową, bo w przestrzeni książkowej, w ramach serii „Projekt Polska”. Została ona zaproponowana przez Centrum Myśli Jana Pawła II polskim badaczom, publicystom i komentatorom reprezentującym różne poglądy i mającym różne doświadczenie życiowe po to, by wypowiedzieli się oni na temat spuścizny Papieża Polaka i jego wizji Polski.

      Tomasz P. Terlikowski jest działaczem katolickim, dziennikarzem i publicystą o dużym dorobku, doktorem filozofii , tłumaczem i redaktorem naczelnym Ekumenicznej Agencji Informacyjnej. Autor podejmuje w książce próbę opisania projektu, jaki Jan Paweł II stworzył dla Polski, nazywa go Rzeczpospolita papieską i jako główny cel bierze sobie jego przedstawienie i pokazanie. Zdaje sobie sprawę, ze jego interpretacja nie jest jedyna, co zaznacza we wstępie. Zadanie jakie sobie stawia autor nie jest łatwe, gdyż Papież był niezwykle aktywnym intelektualnie mówcą i pisarzem, pozostawił po sobie wiele pism, encyklik i listów. Tomasz P. Terlikowski przede wszystkim pokazuje nam Jana Pawła II jako nauczyciela Polaków, który miał wielka siłę oddziaływania i którego wpływu na historię naszego kraju nie sposób przecenić. Autor skupia się przede wszystkim na pielgrzymkach Papieża do ojczyzny, one stanowią główny wątek książki, który uzupełniony jest opisem i analizą wydarzeń historycznych oraz poglądami Jana Pawła II na temat ustroju Polski, państwa, społeczeństwa, rodziny i jednostki zawartych w encyklikach, listach i innych dokumentach. Dzięki chronologicznemu ujęciu autor ukazuje nam z jednej strony najnowszą historię Polski, z drugiej ewolucje myśli społeczno-politycznej Papieża szczególnie tej odnoszącej się bezpośrednio do Polski. Należy podkreślić, iż autor dba, by wiernie interpretować myśl Jana Pawła II, stąd wiele w książce fragmentów papieskich przemówień, a także odwołań do źródeł.

     Kolejne pielgrzymki były według Tomasza P. Terlikowskiego wielką katechezą, procesem wychowywania Polaków i przedstawiania im konkretnej propozycji polskości i państwowości. Pielgrzymkę z 1979 r. określa on jako próbę przypomnienia Polakom ich korzeni, tę z 1983 r. jako wezwanie do osobistego nawrócenia, które ma przemienić naród i pozwolić mu trwać, wizytę Ojca Świętego z 1987 r. jako wielką lekcja wolności, w której Jan Paweł II mówił, jak ma wyglądać suwerenność, tę z 1991 r. jako przedstawienie przez Papieża propozycji zbudowania „demokracji wartości”. Pielgrzymka z 1997 r. była formowaniem chrześcijańskich sumień, przygotowaniem ich do walki o świat, do budowania cywilizacji miłości, kolejna z 1999 r. stała się wezwaniem do bycia „znakiem sprzeciwu” a ostatnia z 2002 r. była testamentem Jana Pawła II. Spośród wszystkich polskich pielgrzymek Papieża ta z 1987 r. była według autora książki i licznych komentatorów najbardziej polityczna i najbardziej związana z bieżącymi wydarzeniami. Po niej historia przyspieszyła i utorowała drogę do budowy polskiej demokracji. Miała ona być w zamyśle Jana Pawła II własną drogą do wolności. Przestrzegał przed kopiowaniem wzorców z innych demokracji zachodnich. Papież był rozczarowany przemianami w Polsce po 1989 r., ale nadal uważał, ze można i trzeba zbudować model demokracji wartości, republikanizmu zakorzenionego w chrześcijańskich tradycjach. W Rzeczpospolitej papieskiej państwo i jego instytucje tworzone jest przez świadome i moralne jednostki (pozostające w trwałych relacjach z innymi). Jan Paweł II podkreślał wartość rodziny i konieczność troski o nią. Podkreślał wartość pracy, która nie może być sprowadzana jedynie do towaru, ale powinna być ceniona ze względu na korzyści społeczne. Apelował o stworzenie gospodarki bardziej solidarnej, otwartej na drugiego, jednocześnie wolnej i opartej na własności prywatnej, która uwzględnia własne zobowiązania wobec innych. Chciał, jak pisze autor książki, by Polska była wolna, katolicka, misyjna, nowoczesna, bezpieczna i solidarna. Uważał, że państwa pluralistyczne nie mogą rezygnować z norm etycznych w życiu publicznym i że demokracja bez wartości łatwo się przemienia w jawny lub zakamuflowany totalitaryzm. Stworzył koncepcję demokracji moralnej w opozycji do demokracji liberalnej w jej zachodniej wersji.

     Tomasz P. Terlikowski wskazuje na pewną cezurę w historii papieskich wystąpień skierowanych do Polaków. Był nią rok 1995. Przed tą datą przesłania Papieża kierowane były do wszystkich Polaków, wierzących i niewierzących, po niej w swych wystąpieniach zwracał się już do Chrześcijan. Zmienił się też styl nauczania na mniej kontrowersyjny. Z ostatniej wizyty zapamiętane zostały głównie wspomnienia Jana Pawła II z młodości i jego ojcowski wizerunek. Tomasz P. Terlikowski podjął się w swej książce przypomnienia swoim rodakom niezwykle ważnej myśli Papieża dotyczącej Polski i jej przyszłości. Zwrócił uwagę, że koncepcja Rzeczpospolitej papieskiej może okazać się interesującą alternatywą dla współczesnych demokracji zachodnich.

Tekst i foto: Ewa Balana